ZAZACADA SÖZCÜK YAPILARI ve "...en/an" ve "...iş/ış" ekleri alması konusu -----Bir Deneme…-------

ZAZACADA SÖZCÜK YAPILARI ve
"...en/an" ve "...iş/ış" ekleri alması konusu ---- Bir Deneme… ----

Dikkatimizi çeken bir konu;
Dilimiz Zazacada sözlüklerde ve kullandığımız dilde göze çarpan önemli bir özellik bazı sözcükler "...en/an" ya da "...ene/ana" şeklinde bitmekte ve bazı sözcükler de "...iş/ış" ve "...işe/ışa" şeklinde bitmektedir. Kanaatimce bu dilimiz Zazacanın karekteristik kendine has bir özelliğidir.
Bu dediklerime örnekler vermeye çalışayım. Önce "...en/an" "...ene/ana" şeklinde biten bazı sözcüklerden örnekler:
Nêweş biyayen/biyaene: hasta olma
örnek cümle:;Misal: Peyni ya xo nê ewnayenı nêweş biyayena –
Kendine bakmamanın sonucu hasta olma (dır).
Wêrdi biyaen/biyane: Küçülme/parçalanma/ ufalanma
örnek cümle:;Misal: wêrdi biyaena ma élemate xêr niya.
Parçalanmamız hayra alamet değil.
Gırwe kerden/kerdene: iş yapma/çalışma
örnek cümle:;Misal: 1. Gırwe kerden êna beno? / 2. Gırwe kerden, êna beno..
1. İş yapma böyle mi olur? (Soru cümlesi) 2. İş yapma, böyle olur. (Övgü / takdir belirten olumlu cümle - burada dikkatimizi çeken şey; Zazacada aynı cümlede imla işareti ile vurgu belirtilmezse-örneğin virgülle- o cümle hem soru hem de düz cümle anlamına gelebilmektedir.

Burada, demek ki Zazaca konuşurken – yazarken doğru ifade ve doğru kullanım için imlâ/yazım kurallarına özellikle dikkat etmek gerekiyor…

Nuste nusteyen/nustayen/nusteyene: yazı yazma
örnek cümle:;Misal: To vızêri seke? To nuste(i) nusteyen?
Sen dün ne yaptın? Yazı mı yazdın?

Şimdi de konunun daha iyi anlaşılması için "...iş/ış" ve "...işe/ışa" şeklinde biten sözcüklere bazı örnekler verelim. Hatta yukarıda verdiğimiz bazı örnekleri burada "...iş/ış" ve "...işe/ışa" şeklinde kullanalım. Bakalım nasıl anlam değişmeleri oluyor?

(ilk örneğimiz)
Nêweş biyayen/biyaene: hasta olma
örnek cümle:;Misal: Peyni ya xo nê ewnayenı nêweş biyayena –
Kendine bakmamanın sonucu hasta olma (dır). ..idi.
Nêweş biyayış/biyaıs: hasta olma(k) / hasta olmak
örnek cümle:;Misal: Peyni ya xo nê ewnayenı nêweş biyayışo –
Kendine bakmamanın sonucu hasta olmak(tır).
(Görüldüğü gibi aynı cümle (ış/iş) şeklinde bitince daha net ve anlamlı oluyor.) Tabiki bu verdiğimiz örnekler sözcüklerin köklerini olduğu gibi kullandığımız durumda oluyor.
Başka bir örnek;
Nustayen: Yazma –
Nustayiş: Yazmak – (burada görüldüğü gibi “iş” eki kelimeye “mek/mak” anlamı katıyor..
Mesela;
Gırw kerden: İş yapma --- Misal: 1. Gırwe kerden êna beno? / 2. Gırwe kerden, êna beno..
Gırwe kerdış: İş yapmak ---Misal : Ğaye to gırwe kerdışo? – Amacın iş yapmak mı?

Bir başka örnek;
Qimetın biyaen: Kıymetli olma/değerli olma ----Misal: Sevê isoni Qimetın biyayen çiçyo? Kıymetli olmak nedir? Qimetıne; Sevê isoni Qalu gırwe xo ju/yew biyayena
İnsan için Değerli olmak nedir? İnsan için değerli olmak sözü ve işi bir olma (dır)
Qimetin biyayiş: Kıymetli olmak/değerli olmak ---
Misal: Qimetınê ya biyayışo ya ji neviyayışo.
Değerli olmak, ya olmak ya da olmamaktır.

Örnekleri daha da uzatabiliriz.
Ama kısacası Verilen örneklerde de görüldüğü gibi “..en/an” eki: ham halde sözcüğü
Aynı sözcüğün “…ış/…iş” eki alması durumunda ise “..mek/..mak” eki almış duruma döndüğünü görüyoruz..

Zaza Derbekirij
10.06.2008
Saat: 01.20