Yew Nustoğ - Yew Nuste: Faruk İremet: "Edebiyat"

Faruk İremet nuskarê de Zazao u kitabanê Zazaki neşir keno.

Héyatê Faruk İremeti

Faruk İremet dı serda 1965 an dı, beldey eyaletê Sêwrege (Soyregı) dı ameyo dınya. Wendena xo ya destpeykerdenı Sêwrege (Soyregı) dı, a werti u Lise zi Diyarbekır dı wendo. Serra kı Lise temam keno, dı a serrı dı Diyarbekır dı Qürımê İL-RAY, Awi u Elektriki (İL-YSE) dı Sendiqa Ray-kari (Yol-İş) dı dest bı kar keno. Bahdê demna bı emırdê Ürfi İdari (Sıkıyönetim) ya peyni deyêna ê kardê cı u ê kari ra yeno eştenı. Dı serda 1983 an dı Üniversita Eskışehiri AÖF-İş i dı qısımdê idari dı dest bı wendenı keno. Semedo kı a wendena ê Üniversiti bı name (mektub) ya bena u mecbureya şiyayenı çınêbena, eyra dı serda 1984 an dı, dewa Diyarbekıri Satı dı dest bı mısnayoxeyda (mahlimeyda) wendenda destpeykerdenı (ilkokul) keno. Dı ê serran dı xeylê nuşte u şehrê cı Anqere dı rocnamey "Yeşil Yürüyüş", Diyarbekırdı zi dı rocnamey ‘Öz Diyarbakır’ u jewbi pêserokan dı yenê weşeynayenı. 1985 an dı bı emır u qerardê "Milli Eğitim Müdürlüğü" ra peyni deyêna kardê ciyê mahlimey. Bahdê peyni dayenda kardê ciyê mahlimey, dıha vêşi gıraneya xo dano nuştenı ser u dı serda 1985 an xelata nuştenı gêno.

Dı serda 1986 an dı terkê welatê xo keno u remeno şıno İsweç. Tabii İsweç dı zi veng nêmaneno. Bahdê mısayenda zıwandê İsweç dest bı wendenda Lise keno ay dımı zi, zıwanê pırogramdê komputerê pascali waneno. O qedina tepeya Şirketê Nobeliyê CNC pırogram kerdenda makinan serro dest bı kar keno. Dı serda 1989 an dı weşanxaney SUK ronano u dı no nabên dı dest bı nuştenı keno. Şeher u nuştey cı xeylê rocname u pêserokandê İsweç dı yenê çapkerdenı. Dı eyni dem dı zi nê pêserokan ra taynandê cı dı zi redektorey u mizanpacinı keno. Dı serda 1994 an dı namey weşanxanedê SUKı vırneno u keno weşanxaney İremeti u bı no hesaba ey keno faal. Dı serda 1995 an dı, tay embazandê xo yê Zazaciyana piya dest bı vetanda pêserokda Kormışkani kenê. Pêseroka Kormışkani, pêseroka en sıfteyêna Zazayana kı, heme bı zıwandê Zazakiya vıcêna. Faruk İremet karê redaktorey u ê mizanpaciyê pêserokda Kormışkani gêno xo mıli ser u rameno. Semedê meselada Ekonomi vetena Bültendê Kormışkani yena vındanayenı u ze ramıtey Bültendê Kormışkani dest bı vetenda ZazaPressi keno. Dı serda 2000 an dı vetena ZazaPressi destpey kena. No hım barê vetenda ZazaPressiyê iqtısad, hım ê Mizanpac kerdenı, hım ê redaktorey gêno xo mıli ser. Sitey neyê interneti zi bı xo ronano, merkezê paytextê İsweçi Stockholm dı. Nabêndê serrandê 1996-2002 an dı, paytextê İsweçi Stockholm dı mısnayoxeya "komputeri" keno u resayan rê dersa bilgi sayari dano. Fına dı o nabên dı Stres (Tinsel) kommukasyoni ser ze Pedagoyik semineri dano, semedo kı, kesê kı kar verdayo u fına cırê zoro kar bıkerê, inan fına cemat u karkerdenırê qezenc kerê. Nê pırogrami hewna xeylê quruman dı yenê karardenı. Dı nabêndê serda 2002 an dı fek dı ê kardê xo ra verdano u dı mahiyetê Baqandê karkerdena İsweçi dı, merkezê rehabilitasyoni dı, semedo kı bêkaran newe ra açarnê kari ser, ze uzman kar keno.




Grewten: http://diq.wikipedia.org/wiki/Faruk_İremet


Edebiyat

Faruk İremet

Gerek her merdım hemver xü, hemver, piranê xü vazife yê xü biyaro ca. Vazife, vazife yê vındernayışê vıni biyayenda zıwanê ma Zazaki yo. gerek her merdımê do zaneye, nuştox, wendey xü u kokê xü nas bı kero. Nas kerdena xü, nas kerdena welatê xü kêberê şarê binan rê xü qebul kerdayışa beno.

Her merdım bı şexsiyetê xü ya yeno nas kerdenı. Senin kı her, milet, nuştox, artis bı çi yê xü yê taybeti ya yenê nas kerdenı. Ê kı ninan rê beno kılidê komünikasyon zi fına zıwano. Yani zıwan, kılidê komünikasyonê nus u ê qıseyê mabêndê şaran u insanano. Zıwan şexsiyetê welatiyo. Kokê welat, kokê name yê welat her wext xü zıwan ra gino. Swêdi-Swêd, Yunani-Yunanistan, Fransızi-Fransa, Romani-Romanya, Rusi-Rusiya u.a.b…

Çı wext merdım bı zıwanê xü ya nê nuşno, zıwano xü nıyaro kar, cayê dı êy merdımı kewnê tengaseya vınayış u nê şenê rayê newe akerê qandê zıwanê xü u nê şenê bıbê rayverê şarê xü. Zıwan, vek u dıyalekt zengın bıyayena şar bıyeyena.

Bı zıwanê zazakı heta nıka çiyê mühim niyameyo nuşnayenı. Çiyê kı heta nıka ameyo nuşnayenı zi zaf neweyê. No newe biyayenı zi, zıwanê ma yê nuştı zehmetey veceno ser rayê ma. Heta nıka o çi kı ameyê nuşnayenı, ina zi tenya ser çiyê politik u ıstanıkan mendo. Gere ma nêy çiy bıvırnê. Enerji u gıraneya xü bıdê ser çiyê bini zi. Co kı çendı ma ser zıwan, tarix, tradisyon u ser çiyê açarnayış bı gürweyê ma yê zıwanê xü yê may u piyan bıkerê dewlemend. Herı çiyê mühım zi noyo kı, zıwanê ma yê zazaki dı diyalekt u veki estê. Nuşnayenı dı, qıse kerdenı dı qandê coyo kı ma zehmetey ancenê . Gere ma qederê zıwanê xü yê bın dest mendaye bı vırnê u êy rê gunıyo teze bı dê. Eger ma nêy nê vırazê se,qeçekê ma , ma ra hêsap perskerê. Ma, kar u xebatê ma zi wunı tecrit bıkerê kı ma do nê şerê bı werzê saqandê xü ser.

Tıya dı ez wazena çiyê veca çıman ver. Gere ma enerjı u gonıyê xü bıdê ser zıwan u ma xü lete nê kerê. Vek u dıyalektê zazkı bıyarê pêhet u bı ına ra ma zıwanê xü yê nuşı vırazê. No kar zi, karê merdımê cıdı u ê zaneyo. Eger ma wazenê se, zıwanê xü yê newedera vırazê gere ma akademı, enstütıyên xü vırazê. u bı newedera ma êy rê gonı yo taze bı dê. Bı zur u nêzanêya qe çiyê nekewno ser. Zane bıyayen zi, kokê xü, zıwan xü u kültürê xü naskerdena u gırwe kerdena beno. Gere her merdım gırwe u enerjiyê xü dı cıdı bo.

Vırazyayena u bıyayena dınya ra heta nıka heme çi ameyo vırnayış. ‹nsanş, sı, aw, dar u çar wextê serı ameyo vırnayışı u zaney tarıxê nêy rê vanê mutasyon. Zıwan zi no vırnayış ra heqê xü gıroto u ameyo vırnayış. No vırnayış hem hetê negatıva u hem zi hetê posıtıva yo. O çi kı negatıv tarıx dı xü mısnayo noyo kı şar zıwanê xü vıra kerdo u zıwanı bını mısayo. Na vervatenê xü dı bı zerıweşeya şenê nêy vacê kı; zıwanê ma dı zi çiyê newe vıcênê. Ma şarê xü rê u wendenanê Zazakı rê héme çiyê neşırê Zazaki bımbarek kenê.

Ez nêy çiy serwerzayena zaf gırd vinena. Qandê kı, heta nıka zıwanê ma ameyo pelçiknayenı u nıka nıka ma gamê xü yê gırdi erzenê u xü nezdıyê pê anê. Ez a vana; Qandê jew bıyayena zıwanê ma zazaki dest pêdê pê, mıl bıdê mıl...Piya ma bê wahêr niyê. Zazayê kı welatanê Awrupa dı cüwênê, gerek zıwananê ina weş bımısê u literatürê Awrupiyan ra kıtabi bı açarnê (kıtabanê qeçekan, sıiri, ıstanıki, romani uêb). Zazaki. No çi, zaf mühimo. Literatür (edebiyat) engineya xü zıwan ra gino. Şıma do ilah vacê; -Qandê çiçi literatürê welatanê binan zıwanê ma rê biro açarnayenı? No karê ma, qandê çıçiyo? Mebet, tenya açarnayenı literatür niya. Mebet, ma çendı literatürê dınyay bıaçarnê zıwanê ma yê xasek Zazaki rê o do bıbo zeydê nımuneya. Bı no gürweyenê ma ya ma do yaremetey bı da zıwanê ma yê xasek Zazaki. Çı çax zıwani dı, lıteratür u nuşteyê kültürê ê miletê binan birê açarnayenı u çı çax şarê ma nêy çi naskenê u destkenê wendenê nêy çiy, o çax dınya ra u welatanê binara zi çiyê newe hésênê. Nêy çi zi çiyêno zaf mühimo. Çı çax merdım literatürê welatanê bini nas nêkero u rayê literatürê nas nêkero nêşeno bı zıwanê no zéifa bıbo parçeyê literatürê dınyay...

Zıwanê ma yê literatüri dı, taybeti zıwanê ma zazaki/dımlıki dı literatür u wenden, nuşnayenı zaf zeifo. Merdım şeno waco çinyo zi. Wuni yo gere ma zi cayê ra dest bı nuş u wendenı bıkerê. No açarnayen beno, no nuşê roman, ıstanıki, şıir beno, no meqale, no destnüş beno qe mühim niyo. Çiyê mühim esto kı a zi naya kı, êy insani kı şenê bı wanê u bınuşnê gere cayêra dest bı xızmetê xü yê erciyayey bı kerê. Bı wanê, bı nuşnê ü no zi vazifa ma yo, qolıncanê ma serdı barê ma yo u no zi bar kerdena tarix o u tarix ma ra hésab pers keno.

Zıwan bı cı ya wendeno, nuşnayeno u qısey kerdeno. Zıwan héme çi ra mühim milet biyayeno. Hinsani, mileti yenê/peyda benê ü tarix ra zi wuni vıni benê, mırenê u kes ina nas nêkeno, nêzano kı ina tarix dı estbiyê. Tabi miletanı kı paş xü dı çiyê nuştey veradayo, tarix ra wuni rew vıni nêbiyê ü nêbenê zi. Ma nêy rê şenê no nımune bıdê; destanê Gılgamış (Gırdgamêş), tarixê Firaunê Mısıri, tarixê Maya-Azteki, Babili, Asuri, Sümeri qandê kı ameyê nuşnayanı coy kı nêmerdi u heta wextê ma resa yo. Yani nay miletan ser si, ser çermı, ser tehxt ü desan bı zıwanê xü yê nuşi, çi nuşnayê u nay çi, vıni nêbiy, şewqa aşmi ra vıcyay verniya şewqa rojı. Tarix dı arkolog vıcyayê bı serana ser nêy çiy kar kerdê ü bı nêya tarixê ay miletan dayê naskerdenı. Qandê coyo kı ma zi gıraneya xü bıdê/veradê ser nuş, wendış ü qeçekanê xü bı zıwanê xü ya bı élımnê u gere no ma dı bı bo tradisyonı (édet).

Zıwanê ma beno kı zéifo, bê taqeto ma vına zi qeçıkanê xü rê zıwanê ma yê bıtaqet u ê zéif bı élımnê. Qeçeki wextê verni dı şenê çewtanê ma bıvinê ü ay vatenê ma yê çewti, zéifi bı vatenı raşta bıvırnê. No meqale dı tayın vatey ze Awrupi yo. Zeydê "tradisyon". Zıwanê ma, zıwanê Hindi-Awrupi yo. O wext ma şenê vatey, qısey ina ra deyın bıkerê u gerek çinyo kı ma newera vatey u qısey vırazê. Gere zıwanê ma welat ra, zıwanê insanê ma ra dur nê kewo zanayey, bı kelime vıraşteyana nê beno. Zaneyey, zuri u bı xırxızeya zi nêbeno. Gere merdım hem qandê xü, hem zi xebatê ay nuştoxii bini rê dürüst bo. Qandê kı, kes marê "şıma mecburiyê bı zimanê xü ya bınuşnê. şıma mecburiyi bıbê nuştox." Nê vato. Kes mara alimey yan zi nuştoxey nê wazeno u nê waşto. Tercih ma bı xü kerdo. Wext, wextê zıwanê ma yê xasek Zazaki rê wayêr vıcyayeno.

ZazaPress amor 5, awdar 2001, perı 27, 28, 29
http://zazapress.tripod.com/amor5/ZP_5.html#edebiy...
http://meta.wikimedia.org/wiki/Test-wp/diq/edebiya...


Mısadeyê Nutoğê Zaza Faruk İremet ra Grewten: http://faruk-iremet.tr.gg/Zazaca-Makalelerim.htm?P...